Η Συνταγματική επιταγή αντίστασης του λαού

Του Μιχάλη Κριθαρίδη,
 
Αρκετοί ίσως αναρωτιούνται, ποιο είναι αυτό το περιβόητο άρθρο του Συντάγματος που κατοχυρώνει την υποχρέωση αντίστασης των πολιτών στην κατάλυση του Συντάγματος και, κατ’ επέκταση αλλά και κατ’ ουσία του πολιτεύματος. Ποια είναι η μετεξέλιξη του 1-1-4, που υπήρξε το σύνθημα και ο αγώνας μιας ολόκληρης γενιάς. Αγώνας δημοκρατίας, αγώνας ελευθερίας, αγώνας δικαιωμάτων…
Πρόκειται λοιπόν, για το ισχύον άρθρο 120 του Συντάγματος, ή άλλως την ακροτελεύτια διάταξη του, σύμφωνα με την οποία: «O σεβασμός στο Σύνταγμα και τους νόμους που συμφωνούν με αυτό και η αφοσίωση στην Πατρίδα και τη Δημοκρατία αποτελούν θεμελιώδη υποχρέωση όλων των Ελλήνων.  O σφετερισμός, με οποιονδήποτε τρόπο, της λαϊκής κυριαρχίας και των εξουσιών που απορρέουν από αυτή διώκεται μόλις αποκατασταθεί η νόμιμη εξουσία, οπότε αρχίζει και η παραγραφή του εγκλήματος. H τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων, που δικαιούνται και υποχρεούνται να αντιστέκονται με κάθε μέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να το καταλύσει με τη βία.»
Αυτό το δικαίωμα, η υποχρέωση, αλλά και η συνταγματική ρήτρα, αποτελεί την έσχατη εγγύηση της τήρησης του Συντάγματος, την έστω και με οριακή αποτελεσματικότητα αλλά με προέχουσα κοινωνική δυναμική, διαρκή υπόμνηση στο λαό της κυρίαρχης εξουσίας του, την οποία νομιμοποιείται κυριαρχικά να αποκαταστήσει. 
Ο Αλέξανδρος Σβώλος κατά την Α΄ Συντακτική Συνέλευση του 1843 για το Σύνταγμα του 1844, ανέφερε για την αντίστοιχη διάταξη: «Ήδη εφθάσαμεν εις τελευταίον μεν αλλά κυριώτατον του Συντάγματος, διότι πάντα τα άλλα, όσα εψηφίσαμε μέχρι τούδε είναι η έκφρασις των ευχών σας και των του Έθνους των ευχών, το δε 107 άρθρον ο τρόπος, δι ού αι ευχαί υμών θέλουσι πραγματοποιηθή, εκείναι αποτελούσι το σώμα του πολιτεύματος, την δε ζώσαν και ενεργόν ψυχήν του Συντάγματος δίδει το 107 άρθρον, διότι δεν είναι τόσον δύσκολο το ν’ αποκτήση τις τα καλά, όσον το να δυνηθή να διατηρήση ταύτα.»
Πως όμως το ίδιο το Σύνταγμα ασχολείται με την ίδια του την άρνηση; Η ενασχόληση με την "άρνηση" του Συντάγματος, δηλαδή με την κατάλυσή του, είναι επιβεβλημένη, αφού η "θέση" κατανοείται, κυρίως μέσα από την άρνησή της.
Το Συνταγματικό πολίτευμα, ο λαός έχει καθήκον να το διατηρήσει, αφού αυτός το κατέστησε με τους αγώνες του, εφικτό. Το Σύνταγμα επαφίεται στον αγωνιστικό ζήλο, αυτών ακριβώς των αγωνιστών. Οι πολίτες ανυψώνονται σε ισότιμοι φορείς της εθνικής και πολιτικής κυριαρχίας και αναγορεύονται οι ίδιοι σε αποκλειστικοί φύλακες αυτού που τους συγκρότησε, τους οργάνωσε και τους κρατά ενωμένους: το Σύνταγμα. 
Ο λαός αναγνωρίζεται και αναγορεύεται από το άρθρο 120, ως εγγυητής της συνταγματικής νομιμότητας υπό την ιδιότητα του κυριάρχου. Και οι πολίτες αντιστέκονται στην κατάλυση της συνταγματικής νομιμότητας και νομιμοποιούνται να την υπερασπίζονται, επειδή ενεργούν ως φορείς κυριαρχίας. Την υπερασπίζονται γιατί την αισθάνονται δική τους και γιατί η ενδεχόμενη αναίρεση της, συνεπιφέρει και τη δική τους αναίρεση ως πολιτών μιας δημοκρατικής πολιτείας που τους επιτρέπει να αυτοπροσδιορίζονται πολιτικά. Η αντίσταση του λαού, ισοδυναμεί με πράξη αυτοσυντήρησης του ίδιου, με αυτοάμυνα, ενός λαού αυτεξούσιου, νοούμενου ως συνόλου, ως ένωσης ίσων και ελεύθερων πολιτών. 
Στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας δικαίου, το δικαίωμα αντίστασης μεταλλάσσεται από δικαίωμα σε υποχρέωση, από αγωνιστική διεκδίκηση σε ηθικό, πολιτικό και ιερό καθήκον κάθε πολίτη. Καθήκον υπεράσπισης με κάθε μέσο της δημοκρατικής συνταγματικής νομιμότητας. 
Ο Αριστόβουλος Μάνεσης όριζε την κατάλυση της δημοκρατίας, ως κατάργηση του εκλογικού σώματος ως οργάνου εξουσίας. 
Δεν είναι αρκετό να τηρούνται οι τυπικοί κανόνες του Συντάγματος, για να μην προσβάλλεται η μορφή του πολιτεύματος καθώς το ίδιο το Σύνταγμα καθιερώνει σαν θεμέλιο την λαϊκή κυριαρχία. Εάν λοιπόν, η αληθινή πραγμάτωση της λαϊκής κυριαρχίας υπονομεύεται , νοθεύεται, χειραγωγείται με διάφορες αυταρχικές μεθοδεύσεις, τότε το πολίτευμα προσβάλλεται. Η αναγωγή στον λαό όλων των εξουσιών δεν αρκεί αν ο λαός δεν είναι πραγματικά και ουσιαστικά κυρίαρχος αυτών των εξουσιών. 
Σήμερα, οι πολίτες δεν μπορούν να επηρεάσουν με την ψήφο τους, τις πολιτικές αποφάσεις, καθώς οι πολιτικοί μοιάζουν να τις έχουν ήδη λάβει για αυτούς χωρίς αυτούς, περιμένοντας στωικά το εκλογικό σώμα απλώς να επικυρώσει με όλο και μεγαλύτερη αποχή στις εκλογές τις αποφάσεις τους, χωρίς να είναι και βέβαιο ότι ακόμα και αυτές τις ίδιες τις αποφάσεις, τις οποίες οι πολίτες νομιμοποιούν, στις εκλογές, οι αντιπρόσωποι τους τελικά θα τις πραγματοποιήσουν. 
Εδώ ακόμα και στην περίπτωση του δημοψηφίσματος, όπου θεωρητικά η εντολή του λαού είναι σαφής, ανόθευτη και δεν επιδέχεται μεθερμηνειών, υπήρξε πλήρως αντίθετη εκτέλεση της εντολής του λαού.
Περαιτέρω, τα δικαιώματα των πολιτών, ατομικά, κοινωνικά και πολιτικά βρίσκονται σε καθεστώς τυπικής ισχύος και ουσιαστικής αναστολής. Άλλη μία οργανωτική βάση δηλαδή του πολιτεύματος, η προστασία των δικαιωμάτων, έχει εν τοις πράγμασι, καταργηθεί. 
Ενώ και ο κοινοβουλευτικός χαρακτήρας του πολιτεύματος βρίσκεται σε καθεστώς ουσιαστικής αναστολής. Το κοινοβούλιο δεν αποφασίζει, απλώς επικυρώνει, επικυρώνει με τρόπους έκνομους, σύντομους και αντιδημοκρατικούς. Το κοινοβούλιο ανανομοθετεί όποια απόφαση δεν είναι σύμφωνη με τις επιταγές των εταίρων μας και δεν προβαίνει σε καμία πράξη, χωρίς πρότερη άδεια των δανειστών της χώρας μας.
Αυτός ο σφετερισμός της λαϊκής κυριαρχίας, είτε από τρίτους, είτε από κρατικά ή υπερεθνικά, ακόμα και όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συνιστά μια αυτοτελή περίπτωση κατάλυσης, η οποία συμπληρώνει και επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος και του καθήκοντος αντίστασης, πέρα από την προϋπόθεση της κατάλυσης με την βία. Συνταγματικά νομιμοποιημένη είναι άρα και η αντίσταση κατά των σφετεριστών με οποιοδήποτε τρόπο της λαϊκής κυριαρχίας και των εξουσιών που απορρέουν από αυτή.
Τέλος οι κατασταλτικές εγγυήσεις εφαρμογής του Συντάγματος, ανακόπτουν την ενεργοποίηση του δικαιώματος αντίστασης. Τέτοια χαρακτηριστική εγγύηση είναι ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων από τα δικαστήρια. Τι συμβαίνει όμως όταν ούτε αυτές οι εγγυήσεις είναι σε θέση να επαναφέρουν την συνταγματική νομιμότητα; Στα χρόνια του μνημονιακού γίγνεσθαι, έχουμε δει ουκ ολίγες περιπτώσεις μη εφαρμογής δικαστικών αποφάσεων που κρίνουν μνημονιακά μέτρα ως αντισυνταγματικά. 
Στην οριακή αυτή περίπτωση της υφισταμένης πραγματικότητας, το δικαίωμα και η υποχρέωση αντίστασης έχει ήδη ενεργοποιηθεί. Η επαναφορά της Δημοκρατίας και της συνταγματικής νομιμότητας, είναι εφικτή ως αποκύημα του αγωνιστικού φρονήματος και της αποφασιστικότητας ενός επαναστατημένου λαού για τη διατήρηση των δικαιωμάτων, της αυτεξουσιότητας και της ελευθερίας του. Ενός λαού που δεν απαρνιέται τη δυνατότητα να καταστήσει την αξιοπρέπεια και μια αξιοβίωτη ζωή, εφικτή…
 
*Βιβλιογραφία για τη σύνταξη του ανωτέρω πονήματος: Φ.Σπυρόπουλος, Το δικαίωμα αντίστασης κατά το άρθρο 120 παρ. 4 του Συντάγματος. Γ.Κασιμάτης, Η αντίσταση. Α.Μάνεσης, Εγγυήσεις Ι.  Α.Σβώλος, Συνταγματικό Δίκαιο. Γ.Αυδίκος, Το δικαίωμα αντίστασης κατά το Σύνταγμα ως έσχατο όριο των συνταγματικών συνεπειών της κρίσης χρέους. Α.Μανιτάκης, Το δικαίωμα αντίστασης κατά το άρθρο 120 παρ. 4 Σ.
 
26/4/2016